ที่ตั้งของอำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ มีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่อื่น ดังนี้
– ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน อำเภอกัลยานิวัฒนา อำเภอสะเมิงจังหวัดเชียงใหม่
– ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่
– ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสะเมิง อำเภอแม่วาง อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่
– ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน อำเภอขุนยวม อำเภอแม่ลาน้อย อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน
ที่ตั้งอำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่
อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ มีพื้นที่ทั้งหมด 1,696,093.75 ไร่ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นป่าและภูเขาประมาณร้อยละ 70 ของพื้นที่ เป็นที่ราบเชิงเขาร้อยละ 20 ของพื้นที่ และเป็นพื้นที่ราบเพียงร้อยละ 10 ของพื้นที่ พื้นที่ของอำเภอแม่แจ่มส่วนใหญ่อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ และมีทำเลที่ตั้งที่สัมพันธ์กับเทือกเขาถนนธงชัย 3 ทิวเขาย่อย ได้แก่ ทิวเขาถนนธงชัยตะวันตก ถนนธงชัยกลาง และถนนธงชัยตะวันออก ใกล้ดอยอินทนนท์ซึ่งเป็นยอดเขาสูงที่สุดของประเทศไทย ความสูง 2,565 เมตรเหนือระดับน้ำทะเลปานกลาง เป็นภูเขาสูงจรดเมฆกางกั้นลมทำให้มีระดับน้ำฝนเฉลี่ยสูงกว่าพื้นราบ คือ ไม่น้อยกว่า 2,000 มิลลิเมตรต่อปี ในฤดูหนาวบนดอยอินทนนท์จะมีเกล็ดน้ำค้างแข็งเกาะยอดหญ้า เมฆและฝนให้ความชุ่มชื้นแก่ยอดเขา ก่อเกิดเป็นแม่น้ำสำคัญ 4 สาย ได้แก่ น้ำแม่กลาง น้ำแม่ยะ น้ำแม่ปาน และน้ำแม่แจ่ม กับลำห้วยขนาดเล็กอีกหลายสายที่ไหลไปรวมกับแม่น้ำปิง (กศล บุญทวี, 2540: 176) แอ่งที่ราบลุ่มน้ำแม่แจ่มซึ่งเป็นที่ตั้งเมืองแม่แจ่ม ตั้งอยู่บนพิกัดที่ละติจูด 18 องศา 15 ลิปดาเหนือ – 19 องศา 10 ลิปดาเหนือ และลองติจูดที่ 98 องศา 40 ลิปดาตะวันออก – 99 องศา 15 ลิปดาตะวันออก ที่ความสูง 500 เมตรเหนือระดับน้ำทะเลปานกลาง ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของดอยอินทนนท์ ในหุบเขาที่แยกตัวออกจากแอ่งที่ราบเชียงใหม่ – ลำพูน “แอ่งแม่แจ่ม” มีลักษณะเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำขนาดเล็ก แคบยาว พื้นที่เพาะปลูกมีน้อย ต้นน้ำแม่แจ่มอยู่ที่ดอยกิ่วปาก้าง ไหลผ่านหมู่บ้าน ผ่านเมืองแม่แจ่มจากทิศเหนือลงสู่ทิศใต้ ก่อนไหลไปรวมกับแม่น้ำปิงฝั่งขวาที่บ้านสบแจ่ม เส้นแบ่งเขตแดนระหว่างอำเภอจอมทองกับอำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ มีความยาว 170 กิโลเมตร พื้นที่ป่าแม่แจ่มถือเป็นพื้นที่สำคัญของประเทศ เพราะก่อกำเนิดแม่น้ำแจ่มที่ให้น้ำร้อยละ 40 แก่แม่น้ำปิง และร้อยละ 17 แก่แม่น้ำเจ้าพระยา
อำเภอแม่แจ่ม มีสภาพภูมิอากาศค่อนข้างเย็น อุณหภูมิเฉลี่ยทั้งปีประมาณ 25 องศาเซลเซียส อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย 31 องศาเซลเซียส อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ย 20 องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยตลอดปีร้อยละ 72 อยู่ภายใต้อิทธิพลของลมมรสุม 2 ชนิด คือ ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ และลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ แบ่งออกเป็น 3 ฤดู ได้แก่ ฤดูฝน (เริ่มตั้งแต่กลางเดือนพฤษภาคม – เดือนตุลาคม โดยได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้) ฤดูหนาว (เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน – เดือนกุมภาพันธ์ โดยได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งพัดพาความหนาวเย็นมาจากประเทศจีน) ฤดูร้อน (เริ่มตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ – กลางเดือนพฤษภาคม โดยได้รับอิทธิพลของลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้)
สภาพภูมิประเทศของเมืองแม่แจ่ม ที่มา: www.maps.google.co.th
ระยะทางจากกรุงเทพมหานคร – จังหวัดเชียงใหม่ ระยะทางประมาณ 696 กิโลเมตร การเดินทางจากตัวเมืองเชียงใหม่เข้าสู่อำเภอแม่แจ่ม มีทางเลือก 2 เส้นทาง คือ
เส้นทางที่ 1 ใช้ทางหลวงหมายเลข 108 สายเชียงใหม่ – ฮอด แยกขวาก่อนถึงอำเภอจอมทองเข้าสู่ ทางหลวงหมายเลข 1009 เส้นทางขึ้นดอยอินทนนท์ แล้วแยกซ้ายสู่ทางหลวงหมายเลข 1192 เข้าสู่ตัวอำเภอแม่แจ่ม รวมระยะทางประมาณ 115 กิโลเมตร (เส้นทางนี้มีระยะทางที่ใกล้กว่า แต่เมื่อแยกเข้าสู่ทางหลวงหมายเลข 1192 ทางมีขนาดเล็ก คดเคี้ยวไปตามไหล่เขาที่มีความลาดชันสูง)
เส้นทางที่ 2 ใช้ทางหลวงหมายเลข 108 สายเชียงใหม่ – ฮอด เช่นกัน แต่ไม่ใช้เส้นทางขึ้นดอยอินทนนท์ วิ่งผ่านอำเภอจอมทองสู่อำเภอฮอด แล้วแยกขวาไปตามทางหลวงหมายเลข 108 ผ่านออบหลวงแล้วแยกขวาที่กิโลเมตร 22 สู่ทางหลวงหมายเลข 1088 เข้าสู่ตัวอำเภอแม่แจ่ม รวมระยะทางประมาณ 150 กิโลเมตร
เส้นทางสู่อำเภอแม่แจ่ม
นอกจากนี้ ยังมีเส้นทางจากอำเภอแม่แจ่มเชื่อมต่ออำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยใช้ทางหลวงหมายเลข 1263 ระยะทาง 67 กิโลเมตร ผ่านหมู่บ้านปางอุ๋ง ตำบลแม่ศึก อำเภอแม่แจ่ม เป็นเส้นทางลัดของผู้เดินทางจากจังหวัดแม่ฮ่องสอนไปจังหวัดเชียงใหม่ โดยไม่ต้องไปผ่านอำเภอแม่สะเรียงและอำเภอฮอด
โครงสร้างการปกครองของเมืองแม่แจ่มในอดีต เมืองแจ๋มมีโครงสร้างการปกครองภายใน เหมือนเมืองที่เป็นรัฐอิสระในหุบเขาเช่นเมืองอื่นๆ ผู้ปกครองสูงสุดของเมืองแจ๋ม คือ พญาเจ้าเมือง และมีคณะผู้ปกครองสูงสุด ส่วนคณะปกครองลำดับชั้นรองลงมา คือ ท้าว ทำหน้าที่ควบคุมในระดับบ้านใหญ่ๆ หรือกลุ่มบ้าน และมีความสัมพันธ์เชิงบรรณาการอยู่ที่ศูนย์กลางเมืองเชียงใหม่ พญาเจ้าเมืองที่ยังอยู่ในความทรงจำของคนเมืองแจ๋ม สามารถสืบค้นได้เพียง 2 คน คือ พญาเขื่อนแก้ว และพญาไจย ขอบเขตอำนาจพญา ซึ่งตั้งเรือนอยู่บริเวณที่ดอนตอนใต้ของแอ่งเมือง และควบคุมพื้นที่บนฐานแรงงานในระบบความสัมพันธ์ทางสังคมเฉพาะบริเวณที่เรียกว่า เมืองแจ๋ม ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชุมชนของคนไต โดยใช้วิธีการ ดังนี้ เรียกเก็บผลผลิตส่วนเกินจากแรงงานชาวบ้าน เป็นข้าวครัวเรือนละ 1 ต๋าง ในแต่ละปีพญาเจ้าเมืองจะกินนา หรือได้รับข้าวทั้งหมด 100 ต๋าง หรือราวๆ 200 ไร่ภาษี และเกณฑ์แรงงานชาวบ้านไปล่าสัตว์ หาปลา เก็บของป่า และรวบรวมส่วยอื่นๆ การดึงผลผลิตส่วนเกินและแรงงานของพญาเจ้าเมือง ไม่ได้เกิดจากลไกทางกฎหมาย หรือการใช้อำนาจบังคับ แต่ใช้กลไกทางอุดมการณ์เรื่อง “ผีควบเมือง” ที่สร้างขึ้น ผีควบเมือง หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า “ผีพ่อเจ้าหลวง” ถูกสถาปนาให้เป็นผีใหญ่ที่ได้รับการจัดลำดับไว้เหนือผีทุกตนในหุบเขาเมืองแจ๋ม และยังเชื่อมโยงเป็นส่วนหนึ่งที่อยู่นอกเมืองแจ๋ม โดยเชื่อว่าพ่อเจ้าหลวง สถิตอยู่ ณ ดอยหลวงเชียงดาว
“ผีพ่อเจ้าหลวง” เป็นรูปแบบอำนาจที่คอยกำกับชีวิตทางสังคมของเมืองแจ๋ม เพราะไม่มีอำนาจใดศักดิ์สิทธิ์เกิน พ่อเจ้าหลวงเป็นผีระดับเมือง มีหอสถิตอยู่ ณ ดงหลวง ผืนป่าใหญ่ท้ายบ้านใต้ ยุคพญาเจ้าเมืองปกครองเมืองแจ๋ม อำนาจพญาจะได้รับการประทับรับรองจากอำนาจผีพ่อเจ้าหลวง หรือกล่าวได้ว่า พญาอ้างสิทธิความชอบธรรมในการปกครองเมือง โดยอิงกับอำนาจศักดิ์สิทธิ์ผ่านพิธีกรรมประจำปี และเรื่องเล่าที่เกี่ยวโยงกับตนและญาติที่เป็นหนึ่งเดียวกับผีพ่อเจ้าหลวง ความสัมพันธ์ที่พญาเจ้าเมืองมีต่อชาวเมืองแจ๋ม เช่น ถ้าพญาเจ้าเมืองเก็บส่วยหนัก ขูดรีดมากชาวบ้านก็จะหนี และถ้าชาวบ้านไม่ส่งส่วย หากเกิดโทษใด หรือมีใครมาลักของ ทำร้ายร่างกาย พญาเจ้าเมืองก็ไม่จำเป็นต้องประกันความปลอดภัยให้ ต่อมาช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 สยามเริ่มเข้ามาเกี่ยวข้องกับการปกครองของพญาเมืองแจ๋ม และถูกกลืนเป็นอำนาจของรัฐในที่สุด
แม่อุ๊ยติ๊บ บุญเทียม อายุ 84 ปี (เมื่อประมาณปีพ.ศ.2544) บ้านไร่ เล่าว่า “ตอนหน้อยๆ แม่เฒ่าสา กับแม่เฒ่าสุ เล่าหื้อฟังว่า ออกแล้งเก็บเกี่ยวข้าวขึ้นหลอง แล้วก่อจะเก็บรวบรวมของส่งส่วย มีไม้ยา (สมุนไพร) หวาย พริกแห้ง เม็ดถั่ว เม็ดงา และก่อผ้าตีนจก ตี้ทอด้วยดิ้นเงินดิ้นทอง จากนั้นผญาก่อจะแต่งช้างจัดคนนำส่วยไปส่งหื้อกับเจ้าเมืองเชียงใหม่ ซึ่งคนเมืองแจ๋มเปิ้นฮ้องว่า ไปดำหัวเจ้าเมืองเชียงใหม่ในช่วงเดือนเจ็ด (เดือนเมษายน) ปี๋ใหม่เมือง”
ต่อมาเมื่อสยาม เริ่มเข้ามาเกี่ยวข้องกับอำนาจการปกครองในเมืองเชียงใหม่มากยิ่งขึ้น ด้วยการส่งข้าหลวงมาประจำและค่อยๆ ปฏิรูปการปกครองออกสู่หัวเมืองต่างๆ ตั้งแต่ปีพ.ศ. 2443 รัฐบาลสยามได้ดำเนินการที่มีผลต่อวิถีชีวิตของคนเมืองแจ๋ม คือ
อำนาจใหม่จากสยาม ได้ลดบทบาทการปกครองของพญาเจ้าเมืองแจ๋มลงทีละน้อย และแทรกแซงผู้นำในระดับรองๆ ให้ดำรงยศศักดิ์ตำแหน่ง ท้าว ต่อไป โดยเทียบตำแหน่งการปกครองเท่ากับ “แคว่น” หรือ กำนัน ในหน่วยการปกครองของสยาม ขณะนั้นเมืองแจ๋ม ถูกแบ่งออกเป็น 4 ตำบล คือ ตำบลช่างเคิ่ง ตำบลท่าผา ตำบลบ้านทับ และตำบลแม่ศึก พ.ศ. 2447 รัฐบาลสยามส่งนายชื่น เป็นนายอำเภอ มาประจำอยู่ที่เมืองแจ๋ม และจัดตั้งที่ว่าการอำเภอ “ศาล” ที่บริเวณทุ่งก่วม ใกล้บ้านอาฮามหรือบ้านอาราม โดยใช้ชื่อว่า “แขวงเมืองแจ๋ม” นายชื่น ปฏิบัติตามนโยบายสยามที่ต้องการเพิ่มรายได้ด้วยการเก็บภาษีค่าหัว หรือเงินแทนถูกเกณฑ์แรงงานชายอายุ 18-60 ปี เป็นเงิน 4 บาทต่อปี ตามคำประกาศที่ใช้ทั่วอาณาจักรสยามนับแต่ปีพ.ศ. 2443 ส่งผลให้ผู้ชายต้องดิ้นรนหาเงินตราให้มากขึ้น มีการลงโทษคนที่ไม่มีเงินจ่ายด้วยการจับขังคุก มีการใช้แรงงานและกดขี่ข่มเหงชาวบ้าน การเข้ามาเปลี่ยนแปลงอำนาจการปกครอง และเปลี่ยนรูปแบบการเก็บภาษีและการเกณฑ์แรงงานสร้างความเดือดร้อนให้ชาวบ้านเป็นอย่างมาก เป็นเหตุให้กลุ่มอำนาจเก่าในชุมชนเมืองแจ๋ม รวมตัวกันในปีพ.ศ. 2449 ทำการปล้นและฆ่านายชื่น ทำให้รัฐบาลสยามต้องลดบทบาทอำนาจในเมืองแจ๋มลงโดยยุบให้เป็นกิ่งอำเภอ ไปรวมกับแขวงจอมทอง หลังเหตุการณ์ดอนศาลคลี่คลาย สยามส่งท้าวสุดสนิท (พ.ศ. 2449 – 2452) เข้ามาประจำในเมืองแจ๋ม โดยย้ายที่ว่าการอำเภอจากดอนศาลมาตั้งใกล้วัดช่างเคิ่งแทน และในปีพ.ศ. 2451 ก็ยกฐานะเมืองแจ๋มเป็นอำเภอตามเดิม ต่อมาในปีพ.ศ. 2459 มีการเปลี่ยนคำว่าเมือง เป็นจังหวัด จึงเปลี่ยนชื่ออำเภอเมืองแจ่ม เป็นอำเภอช่างเคิ่ง และต่อมาในปีพ.ศ. 2499 อำเภอช่างเคิ่งเปลี่ยนเป็นอำเภอแม่แจ่ม หมายถึง แจ่มใส เบิกบาน (กิติชัย แก้วประเสริฐ, 2544) จนถึงปี พ.ศ. 2552 ทางราชการได้แยกตำบลบ้านจันทร์ ตำบลแจ่มหลวง และตำบลแม่แดด ออกไปตั้งเป็นอำเภอกัลยานิวัฒนา
ปัจจุบัน เมืองแจ๋มหรือเมืองแม่แจ่ม เป็นศูนย์กลางความเจริญของอำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ จัดการปกครองส่วนภูมิภาคออกเป็น 7 ตำบล 104 หมู่บ้าน มีจำนวนครัวเรือน 17,908 ครัวเรือน ประชากรทั้งสิ้น 59,203 คน และจัดการปกครองส่วนท้องถิ่น 2 แห่ง ได้แก่ เทศบาลตำบลแม่แจ่ม เทศบาลตำบลท่าผา และองค์การบริหารส่วนตำบล 6 แห่ง
การแบ่งเขตการปกครองระดับตำบลในอำเภอแม่แจ่ม
อำเภอแม่แจ่ม มีประชากรทั้งสิ้น รวม 59,203 คน (พ.ศ.2559) ประกอบด้วยชาติพันธุ์อันหลากหลาย จำนวน 5 กลุ่ม ได้แก่
ลัวะ – ชาติพันธุ์ดั้งเดิมของเมืองแม่แจ่ม
ไตยวน (คนเมือง) – ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในตัวอำเภอที่เป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำแจ่ม
ปกาเกอญอ – อาศัยแถบที่ราบสูงตามเชิงเขา เป็นชนเผ่าที่มีจำนวนมากที่สุด
ม้ง – ชาติพันธุ์ที่เข้ามาใหม่และมีการขยายตัวมากที่สุด
ลีซอ – ชาติพันธุ์ที่มีจำนวนน้อยที่สุด
ชาติพันธุ์ในเมืองแม่แจ่มร่วมขบวนแห่งานผ้าซิ่นตีนจกแม่แจ่ม พ.ศ.2560
เป็นกลุ่มชนที่เป็นกลุ่มวัฒนธรรมหลักของแม่แจ่ม ด้วยภูมิประเทศของแม่แจ่มถูกโอบล้อมด้วยขุนเขา จึงทำให้แม่แจ่มยังคงรักษาวัฒนธรรมดั้งเดิมเอาไว้ได้ดีกว่าเมืองอื่นๆ ในจังหวัดเชียงใหม่
ชาวไทยวน หรือคนเมือง
สิ่งที่เด่นชัดของการแบ่งกลุ่มนั่นคือ ภาษา ชาวไทยวนแม่แจ่มเป็นกลุ่มชนที่ใช้ภาษาไทยวนแต่สำเนียงมีความหลากหลายอยู่พอสมควร ด้วยอาจจะมีการเลื่อนไหล หรือเคลื่อนย้ายอพยพเข้ามาจากหลากพื้นที่ ความแตกต่างมีมากบ้างน้อยบ้าง แต่ส่วนใหญ่แล้วสำเนียงแม่แจ่มจะจัดอยู่ในกลุ่มเชียงใหม่สายใต้ ใกล้เคียงกับทางสันป่าตอง ดอยหล่อ จอมทอง จนถึงฮอด นอกจากภาษาที่บ่งบอกเด่นชัดของไทยวน หรือคนเมืองแล้ว การนุ่งผ้าของสตรีชาวแม่แจ่ม ถือว่าเป็นเอกลักษณ์เฉพาะท้องถิ่น ด้วยสตรีชาวแม่แจ่มที่เป็นไทยวน จะนิยมนิ่งผ้าซิ่นตีนจก ในโอกาสสำคัญ เช่น ไปทำบุญที่วัด ในเทศกาลงานต่างๆ เป็นต้น บางครั้งในยามปกติทำงานอยู่ที่บ้าน สตรีชาวแม่แจ่มก็นิยมนุ่งผ้าซิ่นลัวะ แต่จะนุ่งยาวแบบคนไทยวน ไม่นุ่งสั้นแบบชาวลัวะ ส่วนบุรุษก็นิยมแต่งตัวตามสมัยนิยม ส่วนประเพณีวัฒนธรรมต่างๆ ก็เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว อันแตกต่างจากกลุ่มชนอื่นๆ ดังจะได้กล่าวต่อไป
ปกาเกอญอ หรือ กะเหรี่ยง
ปกาเกอกญอ หรือกะเหรี่ยงในพื้นที่แม่แจ่ม เป็นชาว “สะกอ” ทั้งหมด โดยมีการนับถือผีหรือความเชื่อดั้งเดิม จะเหลืออยู่เพียงร้อยละ 10 เท่านั้น , นับถือศาสนาพุทธ ซึ่งทั้งพุทธและผีนี้มีการผสมสานกันได้ และนับถือศาสนาคริสต์ (บวร สุริยะชัยพันธ์, สัมภาษณ์, ๒๕๖๐)
คุณบวร สุริยะชัยพันธ์ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลแม่นาจร ชาวกะเหรี่ยงสะกอ
ปกาเกอญอ หรือกะเหรี่ยง หรือที่คนพื้นเมืองเรียกว่า “ยาง” มีความสัมพันธ์กับชาวแม่แจ่มมานาน ดังปรากฏในตำนานของวัดต่างๆ เช่น วัดยางหลวง กล่าวว่า ผู้สร้างวัดคือยางที่มีรูปร่างตัวใหญ่โต สามารถแบกเสาวิหารได้คนเดียว หรือ ตำนานวัดกองกาน ที่ชาวปกาเกอญอ ร่วมกับชาวลัวะ ชาวไทยวน หาบของสักการะมาบูชาพระเจ้าตนหลวง จนเอาไม้คาน หรือไม้กาน มากองรวมกันเป็นกองใหญ่ จนได้ชื่อวัดกองกาน เป็นต้น
ชาวปกาเกอญอ
สิ่งที่ระบุได้ชัดเจนชองชาวกะเหรี่ยงนั่นคือ ภาษา และการแต่งกาย ชาวกะเหรี่ยงทั้งชายและหญิงจะนิยมนุ่งผ้าตามชาติพันธุ์ โดยเฉพาะสตรี หากว่าเป็นสาวก็จะนุ่งผ้าสีขาวที่เรียกว่า “เชวา” หากสตรีที่แต่งงานแล้ว จะนุ่งชุดสองท่อน สีดำแดง เรียกว่า “เซโม่ซู” (ฝอยทอง สมวถา,2546, 29) ส่วนผู้ชายมักจะสวมเสื้อกะเหรี่ยงทั้งเด็ก วัยรุ่น และผู้ใหญ่
ลวะ หรือ ลัวะ หรือ ละเวือะ
ชาวลัวะ เป็นชนดั้งเดิมด้วยภาษาที่มีความแตกต่างกันในแต่ละหมู่บ้าน ยิ่งย้ำให้เห็นถึงความเก่าแก่ของชาวลัวะ นอกจากนี้ เรื่องเล่าต่างๆ มักจะกล่าวถึงลัวะตลอด จากตำนานพระเจ้าเลียบโลกที่กล่าวถึงการเสด็จมาของพระพุทธเจ้า (นั่นเป็นบุคลาธิษฐานถึงการเข้ามาของพระพุทธศาสนา) ว่าพระองค์มาพบชาวลัวะก่อน และชาวลัวะรับเอาพระพุทธศาสนามาก่อน ดังจะเห็นว่าหากพบวัดร้างในที่ใด คนพื้นเมืองก็จะมักเรียกวัดร้างนั้นว่า วัดลัวะ บางพื้นที่ยังระบุว่าเป็นที่อยู่ของลัวะมาก่อน เช่น ที่ม่อนหมื่นหมาก ใกลักับบ้านไร่ มีเรื่องเล่าว่า ตรงนั้นเป็นที่อยู่ของชาวลัวะมาก่อน แล้วได้เอาหมากไปซื้อให้ลัวะออกนอกพื้นที่ พื้นที่ตรงนั้นจึงได้ชื่อว่า “ม่อนหมื่นหมาก” นอกจากนี้ยังมีเรื่องเล่าว่า ขุนหลวงบ่าลังก๊ะ (วิรังคะ) กษัตริย์ลัวะองค์สุดท้ายแห่งลุ่มน้ำปิง เมื่อพ่ายแพ้สงครามแก่พระนางจามเทวี ได้ขนเอาสมบัติมาไว้ในถ้ำใดถ้ำหนึ่งในเมืองแม่แจ่มแห่งนี้ (สัมภาษณ์ พ่อปิว บ้านทัพ)
ลัวะ เป็นกลุ่มชนพื้นเมืองดั้งเดิมของทุกพื้นที่ในเชียงใหม่ ซึ่งเรียกตนเองว่า ละเวือะ หรือ ละเวีย ในเขตอำเภอแม่แจ่ม มีอยู่ 7 หมู่บ้าน ใน 2 ตำบล คือ ตำบลปางหินฝน ได้แก่ บ้านของ, บ้านเฮาะ, บ้านแปะ และบ้านกอกน้อย ส่วนตำบลบ้านทับ ได้แก่ บ้านมืดหลอง, บ้านสบลอง และบ้านแม่แวง (ฉวีวรรณ ประจวบเหมาะ, 2555: 192)
ชาวลัวะ
ความเชื่อของชาวลัวะ มีทั้งแบบโบราณ คือการนับถือผี รวมถึงการนับถือพุทธไปพร้อมกัน และปัจจุบันศาสนาคริสต์ เข้ามามีบทบาทร่วมด้วย แต่การนับถือศาสนาคริสต์ ทำให้ประเพณีวัฒนธรรมบางอย่างจะห่างหายไป ด้วยคนที่นับถือคริสต์จะไม่เข้ามาร่วมในพิธีกรรมบางอย่างเช่นการเลี้ยงผี เป็นต้น และยังคงสืบทอดประเพณีวัฒนธรรมที่ปรากฏในวิถีชีวิตอยู่ ชาวลัวะ สืบทอดงานฝีมือต่างๆ จากบรรพบุรุษมาอย่างเหนียวแน่น เช่น เสื้อผ้าประจำชาติพันธุ์, ถุงย่าม เครื่องประดับสตรีที่ทำจากเงิน, กำไลข้อมือ, กำไลแขน, ต่างหู, ฝักมีดทำทำมาจากเงิน และที่สำคัญคือ มูยา (ฝอยทอง สมวถา,2546, 32)
นอกจากนี้ซิ่นลัวะ ยังส่งอิทธิพลไปยังคนพื้นเมืองโดยคนพื้นเมืองนำซิ่นลัวะไปนุ่งลำลองอยู่บ้านหรือทำงาน หรือนำลวดลายของชาวลัวะไปทอ โดยมีการปรับความยาวและความกว้างมากกว่าเดิมตามแบบที่ชาวไทยวนนิยมนุ่ง
ม้ง
เป็นกลุ่มที่เข้ามาทีหลังในแม่แจ่ม ด้วยไม่พบในตำนานหรือเรื่องเล่าอื่นในพื้นที่แม่แจ่ม ชาวม้งอาศัยอยู่บนภูเขาสูง ใกล้ต้นน้ำ โดยทำอาชีพการเกษตรและงานฝีมือ เช่นการปักผ้า
ประเพณีที่สำคัญของชาวม้งได้แก่ ประเพณี “กินวอ” อันเป็นงานปีใหม่ของชาวม้ง จะมีในช่วงเดือนธันวาคม เป็นประเพณีที่ชาวม้งจะนุ่งชุดประจำชาติพันธุ์อย่างสวยงาม ทั้งการประดับเครื่องเงิน การตกแต่งผ้าด้วยลวดลายปัก ตลอดถึงมีการเล่นลูกช่วง หรือลูกบ่ากอน ของหนุ่มสาวกันอย่างสนุกสนาน จะถือว่างานปีใหม่ม้ง เป็นวันรวมญาติก็ได้ ที่ชาวม้งจากที่ต่างๆ จะกลับมาบ้านเพื่อเคารพพ่อแม่ และบรรพบุรุษด้วย (ฝอยทอง สมวถา, 2546, 30 – 31)
จารุปภา จองมู (2540 : 148-173) เขียนบทความ “แม่แจ่ม.. ความหวังของวันเวลา” บอกเล่าถึงวิถีชีวิตผู้คนและเมืองแม่แจ่ม ซึ่งทำให้เรามองเห็นวิถีชีวิตคนแม่แจ่มและลักษณะทางเศรษฐกิจในอดีต ว่า
หนทางทุรกันดารในการเข้าถึงเมืองแม่แจ่ม คือ ตาข่ายอย่างดี สำหรับดักความเปลี่ยนแปลงจากภายนอก ทางดินสายแรก คือ ทางสายแม่แจ่ม-ฮอด-แม่สะเรียง ระยะทาง 45 กิโลเมตร ซึ่งนายอำเภอเกณฑ์ชาวบ้านให้ช่วยกันสร้างขึ้นเมื่อ ประมาณพ.ศ. 2508 “ก่อนหน้านี้ก็เตียวกันไป เตียวไปทางทิศตะวันออกที่เห็นหน้าผาขาวๆนั่นแหละ เขาเรียกว่า ดอยผ้าขาว แล้วเตียวผ่านแม่หลุ ไปถึงจอมทอง โน่น ไปแบกข้าว แบกพริก แบกเกลือกลับมา ถ้าหาบก็ 2 วัน ถ้าใช้วัวต่างก็ 3 วัน” (สัมภาษณ์: พ่ออุ๊ยเมืองใจ๋ เก่งการทำ ชาวบ้านยางหลวง ตำบลท่าผา) พ่ออุ๊ยเริ่มเป็นพ่อค้าวัวต่างตั้งแต่เมื่ออายุได้ 15-16 ปี ว่ากันว่า พ่อค้าวัวต่างจะเป็นที่หมายปองของสาวๆ เพราะนอกจากจะมีฐานะดีแล้ว ยังมีโอกาสได้เห็นโลกกว้างกว่าคนอื่นอีกด้วย “คนแม่แจ่มค้าวัวต่างกันเยอะ เกือบทุกบ้าน ไปหาซื้อวัวตามบ้านลัวะ บ้านยาง (กะเหรี่ยง) บ้านไหนไม่มีวัวถือว่าไม่ค่อยรวย คนหนึ่งมีวัว 5-10 ตัว ต่างไปด้วยกัน 4-5 เจ้า เอาพลูนึ่งจากแม่แจ่มไปขายที่จอมทอง แล้วต่างน้ำมันก๊าด ปลาทู เกลือจากจอมทองกลับมา พักที่บ้าน 2-3 คืน แล้วก็ต่างไปขายตามบ้านลัวะ บ้านยาง ไปเรื่อยถึงบ้านเงี้ยว (ไทใหญ่) ที่แม่ลาหลวง ขุนยวม ใช้เวลาประมาณ 7-8 วัน ที่แม่แจ่มเองก็มีคนเงี้ยวต่างของป่ามาขาย คนสะเมิงต่างเมี่ยงมาขาย คนแม่แจ่มปลูกข้าวไม่พอกินหรอก ไม่ค้าวัวต่าง ก็ต้องไปรับจ้างขุดเหมือง แปงนาให้ลัวะ ให้ยาง บางทีก็รับจ้างทำนา ปลูกหอม กระเทียม แต่ก็ยังไม่ค่อยพอกิน ผู้หญิงก็จกผ้าซิ่น จกหน้าหมอน ขายกันในหมู่บ้าน”
ตำนานของพ่อค้าวัวต่างในแม่แจ่ม ปิดฉากลงนับแต่ถนนมาถึง แม้ว่าจะช้ากว่าที่อื่นๆในเชียงใหม่ก็ตาม แม่อุ๊ย (แฟนพ่ออุ๊ยเมืองใจ๋ เก่งการทำ) เล่าว่า “ผู้หญิงต้องรออยู่ที่บ้าน เลี้ยงลูก ดูแลครอบครัว และคอยเลี้ยงผี พอหน้าแล้งพวกผู้ชายที่ไม่ได้ค้าวัวต่าง จะหยิบมีดดาบขึ้นสะพายหลังข้ามแม่น้ำคง (แม่น้ำสาละวิน) ไปรับจ้างทำนา ขึ้นหมากขึ้นพลูในพม่า บางคนก็หอบเงินกลับบ้านมาซื้อทุ่งซื้อนา บางคนก็ไปได้เมียพม่า เมียยาง บางคนก็ไปตาย อย่างอาคนหนึ่งของแม่อุ๊ย”
ในดินแดนกว้างใหญ่ที่มีที่ราบน้อยและผลผลิตจากไร่นาไม่เพียงพอ ทำให้วิถีชีวิตในเมืองแม่แจ่มในอดีต ดำเนินไปด้วยสัญชาตญาณการผจญภัย ความรับผิดชอบต่อปากท้องของครอบครัว ซึ่งถือเป็นหน้าที่ของผู้ชาย ความยากลำบากในการเดินทางมาเมืองเชียงใหม่ และความคุ้นเคยของผู้คนนับแต่ช่วงที่ล้านนาตกเป็นเมืองขึ้นพม่า ต่อเนื่องมาถึงช่วงที่อังกฤษ ใช้ดินแดนพม่าเป็นแหล่งปลูกข้าวเลี้ยงอาณานิคมอื่นๆ ทำให้ชาวแม่แจ่มเลือกพม่าเป็นแหล่งขุดทอง
ประมาณพ.ศ. 2510 นายอำเภอเกณฑ์ชาวบ้านให้สร้างทางดินสายที่สอง เป็นเส้นทางที่สั้นที่สุดและใช้เวลาน้อยที่สุด สำหรับการเดินทางเข้าและออกแม่แจ่ม โดยตัดเชื่อมกับเส้นทางขึ้นดอยอินทนนท์เป็นระยะ 22 กิโลเมตร ต่อมาทางถูกลาดยางทับในปีพ.ศ.2519 ด้วยเหตุผลเพื่อความมั่นคง ในยุคที่แม่แจ่มเป็นพื้นที่อิทธิพลเข้มข้นของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย
“คนเมื่อก่อนไปเซาะหากินกันทางทิศตะวันตก ต่อมาไปทางทิศตะวันออก แต่เดี๋ยวนี้ไปต่างประเทศกันแล้ว”
ความสัมพันธ์ระหว่างคนเมืองแม่แจ่มและชาวเขา โดยเฉพาะชาวลัวะและกะเหรี่ยง ซึ่งเป็นสองชนเผ่าดั้งเดิม ดำเนินไปอย่างแน่นแฟ้นและถือเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตชาวแม่แจ่ม ความที่ไปมาหาสู่กันเสมอๆ เอาของมาแลกกันบ้าง มาหางานทำบ้าง จึงทำให้ทั้งลัวะ กะเหรี่ยงและชาวเมืองรู้จักมักคุ้นกันดี และสื่อสารกันด้วยภาษาง่ายๆ
พ่อหนานสุภทร กาพย์ชา วัย 59 ปี เจ้าของร้านขายยาร้านเดียวในตัวอำเภอแม่แจ่ม (ปีพ.ศ.2540) เกิดและโตมาในย่านตลาดหน้าอำเภอ ในยุคที่เมืองยังเป็นป่า เล่าถึงความเปลี่ยนแปลงของเมืองแม่แจ่มว่า “สมัยพ่อเป็นเด็ก แถวนี้ยังเป็นป่าสักหมดเลย คนที่มาจับจองที่ก็ค่อยๆล้มไม้ในที่ของตัวเองไปเรื่อยๆ บางส่วนก็ทำไร่ฝ้าย ไร่ถั่วเหลือง ข้าวโพด แต่ก็ไม่พอกิน จนญี่ปุ่น ฝรั่งเข้ามาทำไม้ ประมาณ พ.ศ.2475 มาตัดไม้สักไปหมด ใช้ช้างลากไม้ลงแม่น้ำกันโครมๆ” ความอุดมสมบูรณ์ของไม้สักทำให้ป่าแม่แจ่มเป็นป่าผืนแรกๆในล้านนา ที่ถูกรัฐบาลเวณคืน เพื่อนำไปจัดสรรผลประโยชน์ตั้งแต่ พ.ศ.2456 ป่าสักรุ่นแรกของแม่แจ่มถูกเปิดให้สัมปทานอย่างต่อเนื่อง จนซาไปในช่วงของสงครามโลกครั้งที่ 2 ภาพช้างชักลากท่อนซุงไม้สักลงน้ำแม่แจ่ม เพื่อล่องผ่านออบหลวงไปลงน้ำปิง และเสียงโครมครืนของท่อนซุงจำนวนมหาศาลที่พุ่งชนตลิ่งจนแม่น้ำเปลี่ยนทางเดิน ทะลักท่วมบ้านเรือน ไร่นา ในยุคนั้น ยังติดหูติดตาคนเฒ่าในเมืองแม่แจ่มเสมอ เมื่อสงครามสงบลง รัฐบาลก็เปิดให้สัมปทานป่าแม่แจ่มอีกครั้ง จนกระทั่งมีประกาศปิดป่าทั่วประเทศ เมื่อปีพ.ศ.2532
“สมัยพ่อเป็นเด็กยังไม่มีร้านค้าเลย ร้านค้าร้านแรกเปิดในปีพ.ศ.2491 เป็นร้านของชำ ชื่ออุ่นใจพานิช คนแม่แจ่มเองไม่ชอบค้าขาย ร้านค้าส่วนใหญ่จะเป็นคนจากข้างนอกที่เข้ามาลงหลักปักฐาน ช่วงนั้นชาวบ้านเริ่มขึ้นไปทำไร่ฝิ่นบนดอยกันแล้ว ตอนนั้นพวกชาวเขาทำกันอยู่ก่อน พอปีพ.ศ.2500 มีคนในเมือง ทั้งจากกรุงเทพฯ จากจอมทอง เตียวเข้ามาและขึ้นไปรับซื้อฝิ่นถึงบนดอย เลยปลูกกันจนเป็นอาชีพ จนรัฐบาลมาปราบเมื่อปีพ.ศ.2510 ตอนนั้นเศรษฐกิจดี วัดวาอารามดีขึ้น” และ “ช่วงปีพ.ศ. 2507-2510 แปงวิหารใหม่กันหลายวัด ทั้งวัดบ้านเกี๋ยง ช่างเคิ่ง บุปผาราม พร้าวหนุ่ม กองกาน หลังหนึ่งเป็นแสนบาท ศรัทธาวัดจะแบ่งกลุ่มกันเอง เป็นประเภทคนรวย คนปานกลาง คนพอกิน คนรวยก็ช่วยมาก กำหนดกันเป็นจำนวนเงินกันเลย คนมีเงินก็เอาเงินมา คนไม่มีเงินก็เอายางฝิ่นดิบไปแลก ที่ร้านอุ่นใจพานิช ซึ่งเป็นเหรัญญิกวัด”
พ.ศ.2490-2510 สภาพภูเขาสูง อากาศหนาวเย็นตลอดปี ทำให้แม่แจ่มกลายเป็นแหล่งผลิตฝิ่นขนาดใหญ่และมีคุณภาพดีของประเทศไทย เงินทองที่งอกงามแปรเป็นความรุ่งโรจน์ของวัดวาอาราม และความเบิกบานของผู้คน สล่าแปงบ้านจากจอมทอง เข้ามารับจ้างสร้างบ้านใหม่ในแม่แจ่มจนล้นมือ บ้านยุคนั้นเป็นบ้านไม้สักหลังใหญ่ สร้างบนเสาไม้เนื้อแข็งนับสิบๆต้น มุงด้วยกระเบื้องหลังคาดินขอ ประดับหน้าจั่วด้วยไม้แกะรูปสามเหลี่ยมเล็กๆ ซึ่งยังมีให้เห็นอยู่ทั่วไปในเมืองแม่แจ่มทุกวันนี้ เมื่อหมดไร่ฝิ่น ก็ทำไร่นาและพืชเศรษฐกิจที่โตเร็วอย่าง กะหล่ำปลี กระเทียม และหอมแดง ลูกหลานเข้าไปเรียนและหางานทำในเมือง แต่ถึงอย่างไร คนแม่แจ่มก็ยังไม่ทอดทิ้งวัด ยังมีคนอยู่ที่บ้าน เลี้ยงลูก ดูแลครอบครัว และคอยเลี้ยงผีตามที่เคยเป็นมา
ปี พ.ศ.2524 – 2534 โครงการพัฒนาลุ่นน้ำแม่แจ่ม ทุ่มงบประมาณ เกือบ 500 ล้านบาทที่อำเภอแม่แจ่ม เพื่อลดพื้นที่ปลูกฝิ่นที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย โดยการสร้างโครงสร้างพื้นฐานต่างๆ เช่น ถนน ไฟฟ้า ประปาภูเขา โรงเรียน ส่งเสริมการปลูกพืชทดแทน ด้วยการหาเมล็ดพันธ์ ปุ๋ย ยาฆ่าแมลง และให้เงินกู้ยืมเพื่อการลงทุน หลังจบโครงการพื้นที่ปลูกฝิ่นลดลง ประสบความสำเร็จตามเป้าหมาย แต่สิ่งที่เหลือให้กับชาวแม่แจ่ม คือ ซากสะพาน ถนน แทงค์น้ำที่สร้างไม่เสร็จ ความยากจน หนี้สินจากการเกษตร
ในปัจจุบัน ประชากรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม รับจ้าง ปศุสัตว์และค้าขาย พื้นที่ทำกินส่วนใหญ่ใช้ที่ดินปลูกพืชไร่ ได้แก่ ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ข้าวไร่ หอมแดง และกะหล่ำปลี รองลงมาเป็นพื้นที่ทำนา ได้แก่ นาปีข้าวโพดเมล็ดพันธ์ ข้าวโพดหวาน มันฝรั่ง ถั่วเหลืองและอื่นๆ ส่วนพื้นที่ทำสวน โดยมากปลูกไม้ผลยืนต้น ได้แก่ มะม่วง ลำไย ลิ้นจี่ ส้มเขียวหวาน และอื่นๆ พืชเศรษฐกิจสำคัญที่เกษตรกรปลูกกันมากที่สุด 10 อันดับ ได้แก่ ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ หอมแดง กะหล่ำปลี มันฝรั่ง ถั่วเหลือง กระเทียม ฟักทอง กาแฟ และยางพารา
พ่อเจ้าหลวงทั้ง 3 องค์ของชาวแม่แจ่มที่ทำหน้าที่ปกปักรักษาคุ้มครองผู้คนและเมืองให้ปราศจากทุกข์ภัย ซึ่งจะมีพิธีกรรมใหญ่ คือเลี้ยงเมือง โดยใช้ควายเลี้ยงใหญ่ทุก 3 ปี และเลี้ยงเล็กในทุกปี เช่น ปีใหม่เมือง(วันสงกรานต์) มีการดำหัวผีพ่อเจ้าหลวง หรือในยามมีคนเจ็บไข้ได้ป่วย หรือเกิดเหตุการณ์ไม่ปกติขึ้นในชีวิต ครัวเรือน และชุมชน จะใช้หมูเลี้ยง ชาวบ้านเชื่อว่า ผีพ่อเจ้าหลวงมีหูทิพย์ ตาทิพย์ และคอยสอดส่องดูแลและล่วงรู้ทุกสิ่งทุกอย่างในเมืองแม่แจ่ม หอผีพ่อเจ้าหลวงมีลักษณะทางสถาปัตยกรรมคล้ายกับเรือนพักอาศัยไม้ใต้ถุนสูงแต่มีการประดับตกแต่งด้วยการแกะสลักและมีบันไดทางขึ้นที่เรียกว่า “บันไดผี” เป็นตอไม้ขนาดใหญ่สูงขึ้นไปจนถึงเรือน
แต่ละมิติที่อำนาจผีพ่อเจ้าหลวงเข้าไปสัมพันธ์กับชุมชนจะมีทั้งในเชิงการตอกย้ำความเป็นหมู่เป็นพวก การจัดระเบียบพฤติกรรมตามจารีตประเพณี ปรับภาวะความไม่ปกติ ปกป้อง คุ้มภัย เกื้อหนุนให้กิจการงานสำเร็จ และสร้างความอุดมสมบูรณ์ เพียงเท่านี้ ก็สามารถอยู่ด้วยกันได้อย่างเป็นสุข โดยไม่ต้องมีกฎหมายมาควบคุม (กิตติชัย แก้วประเสริฐ, 2544 : 164-165)
พุทธศาสนา หยั่งรากลึกในแผ่นดินเมืองแม่แจ่มตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ด้วยผู้คนยังคงศรัทธาในพุทธศาสนาอย่างมั่นคง ในทุกวันพระสำคัญพ่ออุ๊ย แม่อุ๊ย หนุ่มสาว ลูกหลาน จะพากันไปทำบุญที่วัด ทั้งวัดสำคัญระดับเมืองของแม่แจ่มคือ วัดช่างเคิ่งตั้งอยู่บริเวณศูนย์กลางชุมชนเก่าของเมืองแม่แจ่มมีพระธาตุเป็นประธานของวัด แม่แจ่มสายเหนือมีวัดกองกาน วัดเจียง เป็นวัดสำคัญของพื้นที่ แม่แจ่มสายใต้ มีวัดป่าแดด วัดยางหลวง และวัดบ้านทัพ เป็นวัดที่สำคัญของพื้นที่ นอกนั้นแต่ละหมู่บ้านก็มีวัดประจำของตนเอง ส่วนในพื้นที่บนดอยสูงของกลุ่มชาติพันธุ์ ยังคงมีการนับถือผี และมีบางส่วนที่เปลี่ยนมานับถือคริสต์ศาสนา
คริสต์ศาสนา เป็นศาสนาที่เข้ามาใหม่จากการเผยแพร่ของมิชชันนารี เมื่อประมาณ 100 ปีที่ผ่านมาส่วนใหญ่ชาวปกาเกอญอบนดอยสูงหลายหมู่บ้าน ที่ละจากคตินับถือผีมานับถือเพราะได้รับความช่วยเหลือด้านความรู้ใหม่ๆ และการรักษาพยาบาล จนถึงปัจจุบัน