โครงการวิจัย “แม่แจ่ม : เมืองวัฒนธรรมสร้างสรรค์” มุ่งพัฒนาและยกระดับการใช้ประโยชน์ชุดข้อมูลทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่ม ให้เป็นรากฐานความคิดของการขับเคลื่อนเมืองแม่แจ่มสู่เมืองวัฒนธรรมสร้างสรรค์ ผ่าน “บริบททุนวัฒนธรรมแม่แจ่ม 4 มิติ” ได้แก่ มิติด้าน ผู้คน, ความเชื่อ, ผญา/ภูมิปัญญา และบริบทแวดล้อม/ภูมิวัฒนธรรม
อัตลักษณ์ทั้ง 8 ของเมืองแม่แจ่ม
เพื่อให้เกิดการสื่อสารและบูรณาการศาสตร์ภายในโครงการ และประสานแนวความคิด (Concept) ในการทำงานร่วมกัน จึงสังเคราะห์ แผนที่วัฒนธรรม (Cultural Mapping) ทั้งวัฒนธรรมที่จับต้องได้ (Tangible) และวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Intangible) รวมถึงพัฒนาแนวคิด (Concept) “อย่างแจ่ม” (Mae Chaem Style / Mae Chaem Spirit) นำแนวความคิด “อย่างแจ่ม” มาคลี่คลายจากนามธรรมให้เป็นรูปธรรม หรือเป็นโครงร่าง (Schematic) ผ่านองค์ประกอบที่เป็นเอกลักษณ์ของแม่แจ่ม ได้แก่ “คน พุทธ ผี ผญา ไผ่ ผ้า นา ดอย” อัตลักษณ์ของเมืองแม่แจ่มมาจาก ลักษณะภูมิประเทศและสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ: ดอย, คน: 4 ชาติพันธุ์, คติความเชื่อ: ผี (พ่อเจ้าหลวง) พุทธศาสนา, ภูมิปัญญา: (ผญาหรือ ผะหญา) และปัจจัย 4 ในการดำรงชีวิต อาหาร ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม และยารักษาโรค อันได้แก่ นา ไผ่ และผ้า เพื่อให้สามารถบูรณาการการทำงานร่วมกันอย่างสอดประสาน ในการสร้าง (Enrich) คุณค่าและมูลค่า จากมุมมองทางสังคม (คุณค่า) ดำเนินการสืบค้น ถ่ายทอด สืบสานและต่อยอดภูมิปัญญา ประเพณี วัฒนธรรมล้านนา และมุมมองทางเศรษฐกิจ (มูลค่า) ใช้ทุนทางวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่มเป็นฐานในการสร้างงาน สร้างรายได้ เพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ ผ่านรูปแบบของกิจกรรมในการสร้างสรรค์พื้นที่ทางวัฒนธรรม (Cultural Space) เมืองแม่แจ่ม ภายใต้ภูมิศาสตร์ถิ่นที่ วัฒนธรรมและอัตลักษณ์ท้องถิ่น
โดยเอกลักษณ์ “คน พุทธ ผี ผญา ไผ่ ผ้า นา ดอย” 8 อัตลักษณ์ของเมืองแม่แจ่มมีคำอธิบายที่มาของแนวความคิด ดังนี้
คนในเมืองแจ่ม เป็นเสน่ห์และลักษณะเฉพาะตัว ที่มีน้ำใจ เอื้อเฝื้อเผื่อแผ่ โอบอ้อมอารี ทุกเพศ ทุกวัย ทุกภาษา นานาชาติพันธุ์ ไม่ว่าจะเป็น ปกาเกอะญอ ละเวือะ (หรือ ลัวะ) ไทยวน (หรือคนเมือง) และม้ง ปัจจุบันนี้อาจมีกลุ่มไทใหญ่ ที่เข้ามาใช้แรงงานในพื้นที่รวมไปด้วย คน คือผู้สร้างสรรค์วัฒนธรรม คน อยู่ไหน วัฒนธรรมอยู่นั่น วัฒนธรรม อยู่ในทุกลมหายใจของแต่ละคน คนอยู่ได้ วัฒนธรรมอยู่ได้ คนล้มหาย วัฒนธรรมตายจาก สิ่งที่สร้างสังคมเมืองแม่แจ่ม ให้มีสีสัน ให้มีความดี ความงาม ที่วัฒนะ ล้วนแล้วแต่เกิดจาก “คน” ทุกเผ่าผู้ ความหลากหลายของผู้คนบนผืนแผ่นดิน คือความงามหลากสีสันที่ธรรมชาติได้สร้างไว้ ฝังรากเหง้าในแผ่นดิน ผลิดอกออกรวง จากรุ่นสู่รุ่น
ศาสนาพุทธ เป็นหนึ่งในศาสนาที่เป็นวัฒนธรรมหลักของชาวแม่แจ่ม (ศาสนาในแม่แจ่ม มีทั้ง ผี พุทธ และคริสต์) ศาสนาพุทธ เป็นรากฐานหนึ่งในวัฒนธรรมประเพณี วิถีชีวิต ความคิดความเชื่อที่ถูกหล่อหลอมจากพุทธศาสนา สร้างสรรค์ออกมาเป็นพุทธศิลป์ตามที่ปรากฏให้เห็นในวัดวาอารามต่าง ๆ ภาพพ่ออุ๊ยถือขันดอกและต้นผึ้ง นำไทยทานเข้าวัด แม่อุ๊ยนุ่งผ้าซิ่นตีนจกเกล้าผมเหน็บดอกหยิบดอกไม้ธูปเทียนใส่ขันแก้วขันศีลในวันธรรมสวนะ หรือตื่นแต่เช้าไปทำบุญที่วัด สิ่งเหล่านี้ เป็นภาพจำอันงดงาม ของผู้คนที่ได้เห็นความงามเหล่านั้น เช่น พ่ออุ๊ยแม่อุ๊ยจูงหลานหน้อยไปวัดพร้อมกัน วิถีแห่งพระพุทธศาสนา หล่อหลอมทั้งภูมิปัญญาความรู้ หล่อหลอมศิลปวิทยาการต่าง ๆ ก่อเกิดพิธีกรรม ประเพณีต่าง ๆ มากมาย อยู่ร่วมกับผู้คน ตั้งแต่เกิด จนตาย
ในที่นี้มีความหมายกว้าง ผี เป็นทั้ง ผู้ที่ล่วงลับไปแล้วก่อนหน้า ไล่เรียงไปจนถึงเทวดา ผี คือ กฎเกณฑ์ต่าง ๆ ทางสังคม สิ่งรวมใจ ความเชื่อ ศรัทธา ของผู้คนเอาไว้ คือพลังอำนาจที่เชื่อว่า บันดาลสิ่งต่าง ๆ ให้เป็นไป ทั้งทางดีและร้ายได้ มีศักดิ์ มีอำนาจในของเขตที่ตนมี คือความเชื่อเก่าแก่ของผู้คนในดินแดนแถบนี้ แม้ว่า ความเชื่อในด้านพุทธศาสนาจะเข้ามา แต่ความเชื่อเรื่องผี ก็ยังคงมีอยู่ ซ้ำยังผสมผสานเช้ากับพุทธศาสนาได้เป็นอย่างดี ดังนั้น ผีจึงเป็นเสาหลักทางวัฒนธรรมหลักหนึ่งที่่ส่งผลต่อวิถีความเป็นผู้ ความเชื่อ และศรัทธาของผู้คน ที่จะต้องอิงอาศัยกันไปเฉก “กล้วยค้ำง่าม ง่ามค้ำกล้วย” ฉันใดก็ฉันนั้นในเมืองแม่แจ่ม ความเชื่อเรื่อง “ผี” มีกันในทุกชาติพันธุ์ บางชุมชนอาจละหายไป แต่บางครั้งในนามของชุมชนก็ยังต้องร่วมแรงร่วมใจไปด้วยกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “พ่อเจ้าหลวง” ทั้ง ๓ ตน อันได้แก่ พ่อเจ้าหลวงม่วงก๋อน พ่อเจ้าหลวงกอนเมือง พ่อเจ้าหลวงดอนแท่น ที่ดูแลรักษาหน้าหน้าหนังดินเมืองแจ่มให้สงบสุขร่มเย็น เป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจของชาวเมืองแจ๋มทุกคน พ่อเจ้าหลวง ถือเป็นผีระดับ “ผีเมือง” หรือผีอารักษ์ประจำเมือง อาจเรียกว่า “เทวดาประจำเมือง” ก็ได้เช่นเดียวกัน ผู้ใดปฏิบัติดี มีใจเจตนาอันดีแล้ว ย่อมเป็นที่รักแก่คน ผี และเทวดาทั้งหลาย
(ออกเสียงว่า /ผะ-หฺญา/) มาจากคำว่า ปรัชญา หรือ ปัญญา ผญา คือความรู้ ภูมิปัญญา ความรู้ ภูมิปัญญา เกิดจาก “คน” และ “คน” ที่ทรงความรู้ ภูมิปัญญา เรียกว่า “นักปราชญ์” ทุกคนมีความถนัดจำเพาะตน แต่ละคนมีความแตกต่าง หลากหลาย เมื่อแต่ละคนมีความถนัด และทำซ้ำ ๆ จนเกิดความชำนาญ กลายเป็นความรู้ ไปสู่ภูมิปัญญา ที่ฟูมฟักอยู่ในตน ภูมิปัญญา หรือ ผญา จึงอยู่ในตัวของคนทุกคน และทุกคน ต่างก็เป็นปราชญ์ในแนวทางของตน
เป็นพืชในตระกูลหญ้า มีหลากหลายชนิด และมีความสำคัญกับวิถีชีวิตผู้คนเป็นอย่างมาก ตั้งแต่เกิดจนตาย ตอนเกิด แต่เดิมก็เกิดบนเรือนไม้ไผ่ ปูด้วยฟาก เวลาเกิดก็ยังคงใช้คำว่า “เวลาตกฟาก” อยู่เสมอ นอกจากนี้ยังใช้ผิวไม้ไผ่ตัดสายรก และนำเด็กมานอนบนกระด้งที่ทำจากไม้ไผ่ เพื่อประกาศว่าเด็กเป็นลูกคน ไม่ใช่ลูกผี นอกจากนี้ยังนอน อู่หรือเปล ที่ทำจากไม้ไผ่สานอีกด้วย ตอนเด็ก ไม้ไผ่ คือของเล่น นำไม้ไผ่มาประดิษฐ์เป็บของเล่น เป็นเครื่องจักสาน วัยผู้ใหญ่ ก็สร้างบ้านแปลงเรือน เรือนที่ง่าย คือเรือนไม้บั่ว (คือเรือนที่สร้างจากไม้ไผ่ ไม่ใช่ไม้เนื้อแข็ง) และนำไม้ไผ่มาเป็นส่วนประกอบของเรือน เช่น ฟาก ฝาบ้านลายอำ และข้าวของเครื่องใข้ต่าง ๆ ที่ทำมาจากไม้ไผ่ แม้แต่ตอนเสียชีวิต สมัยก่อน ยังใช้ฟาก หรือไม้ไผ่ส้บ พันรอบศพ และหามไปฝังหรือฌาปนกิจ ไผ่ คือ ชีวิต ที่อยู่ยงยืนยาวมาชั่วชีวิต จะขาดเสียไผ่ ไม่ได้ แม้ว่าเทคโนโลยีจะก้าวหน้าไปเพียงใด ในหนึ่งชีวิต ก็จะเกี่ยวข้องกับ ไผ่ ในทุกชีวิตเช่นกัน
เป็นเครื่องอุปโภค และเป็นหนึ่งในปัจจัยสี่ของมนุษย์ และมนุษย์รู้จักทอผ้ามาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ และมีการพัฒนาเทคนิค วิธีการ ตลอดถึงเครื่องมือเครื่องใช้ตลอดมาเกิดมา ก็ต้องมีผ้ามาพันมาห่อตายไป ก็มีเสื้อผ้านุ่งกลับสู่ชีวิตหลังความตาย ผ้าจึงไม่หนีหายไปจากชีวิต โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในพื้นที่อำเภอแม่แจ่ม เป็นพื้นที่ที่มีเอกลักษณ์ในเรื่องผ้าทออย่างที่สุด เป็นหนึ่งใน “ยอดน้ำมือ” ที่ขึ้นชื่อ นั่นคือ ผ้าตีนจก เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นโดยแท้ จนสามารถขึ้นทะเบียนเป็นสิ่งบ่งชีทางภูมิศาสตร์ หรือ GEOGRAPHAICAL INDICATION (GI) บางครั้งลวดลายเดียวกัน ต่างพื้นที่ทอ ก็มีความต่างกัน ผ้าทอแม่แจ่ม ก็ยังคงเป็นแบบแม่แจ่ม ที่โดดเด่นเรื่องการใช้สี ถมช่องว่าง และมีความเรียบงามเสมอกันทั้งด้านหน้าและด้านหลัง นอกจากนี้ในทุกชาติพันธุ์ ก็มีภูมิปัญญาในการทอผ้า และใช้ผ้าทอ ทั้งในวิถีชีวิตและพิธีกรรม เช่น ชาติพันธุ์ลัวะ และปกาเกอะญอ อีกทั้งยังมีภูมิปัญญาในการปักผ้า เช่น ปกาเกอะญอ และชาวม้ง
คือพื้นที่ทำการเกษตร ในพื้นที่ลุ่มน้ำ ข้าว คืออาหารหลักของผู้คน เมื่อมีผู้คน ย่อมมีนา พื้นที่เพาะปลูกข้าวเพื่อหล่อเลี้ยงผู้คน ชาวไทยวน มักนิยมสร้างบ้านเรือนในที่ดอน และรอบ ๆ ชุมชนเป็นทุ่งนา มีระบบการจัดการน้ำที่มีความเข้มแข็ง โดยเฉพาะระบบเหมืองฝาย ที่แบ่งปันจ่ายน้ำในการเกษตรทั้งในและนอกฤดูทำนา นอกจากนี้บางพื้นที่ แม้ไม่ได้เป็นที่ราบลุ่ม แต่ด้วยภูมิปัญญา มีการเบิกที่นาเป็นนาขั้นบันได ก็สามารถทำนาปลูกข้าวในพื้นที่สูง หรือในพื้นที่ราบจำกัดได้ นา ในฤดูทำนา คือปลูกข้าว หมดข้าว พื้นที่นา ก็กลายเป็นพื้นที่เพาะปลูกพืชผักต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นหอมแดง กระเทียม มันฝรั่ง พริก ถั่ว ฯลฯ
คือภูเขา ที่ล้อมรอบโอบกอดเมืองแจ๋ม หรืออำเภอแม่แจ่มเอาไว้ มีดอยหลวงอ่างกา หรือดอยอินทนนท์ ที่ตั้งตระหว่าน ดังปราการที่ทำให้วันเวลาในพื้นที่ราวกับหมุดช้าลง ชีวิตภายใต้อ้อมกอดของขุนเขา ดูอบอุ่น ดังที่มั่นปราการแหล่งสุดท้ายของวัฒนธรรมล้านนา ดอยทุกลูก มีเรื่องเล่า มีการเคลื่อนไหวของผู้คน ไปมาอยู่ในนั้น บนดอย มีป่าไม้ และพรรณไม้อันนับประมาณมิได้ มีสัตว์นานาชนิด มีอาหาร มียา มีผู้คน ที่ใดมีผู้คน ที่นั่นมีวัฒนธรรม ดอยลูกแล้วลูกเล่าที่ทอดยาวเชื่อมต่อกัน ผู้คนก็เฉกเช่นนั้น มีความสัมพันธ์กันระหว่างผู้คนกลุ่มต่าง ๆ ที่อาศัย “ดอย” เป็นแหล่งพักพิง ทั้งชีวิตและจิตใจ