ทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่ม

/
ทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่ม

ทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่ม

แบ่งออกเป็นข้อมูลวัฒนธรรมที่จับต้องได้ (Tangible Culture) เมืองแม่แจ่ม เช่น แหล่งประวัติศาสตร์ ศาสนสถาน บ้านพื้นถิ่นและเรือนร้านค้า สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ แหล่งภูมิปัญญาท้องถิ่น แหล่งพิธีกรรม และแหล่งภูมิทัศน์วัฒนธรรม ฯลฯ ข้อมูลวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Intangible Culture) เมืองแม่แจ่ม เช่น ศิลปะการแสดง งานช่างฝีมือดั้งเดิม วรรณกรรมพื้นบ้าน กีฬา ภูมิปัญญาไทยแนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาล ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล ภาษา ฯลฯ

1) อัตลักษณ์ทั้ง 8 ของเมืองแม่แจ่ม

บริบททุนทางวัฒนธรรมแม่แจ่ม 4 มิติ เทียบกับอัตลักษณ์ทั้ง 8 ของเมืองแม่แจ่ม

โดยในมิติของ “ผู้คน” คือคนที่อาศัยอยู่ในเมืองแม่แจ่ม ประกอบด้วยชาติพันธุ์ต่าง ๆ คือ ไทยวน, ปกาเกอะญอ, ลัวะ(ละเวือะ), ม้ง โดยกลุ่มปกาเกอะญอมีประชากรมากที่สุด ส่วนวัฒนธรรมหลักในพื้นที่คือไทยวน นอกจากนี้แล้ว จากการศึกษาเพิ่มเติมและการทำงานที่ผ่านมา ยังพบว่ามีอีกกลุ่มที่เข้ามาอาศัยในเมืองแม่แจ่ม โดยอาศัยการรับจ้างทำงานต่าง ๆ คือกลุ่มชาติพันธุ์ “ไทใหญ่” ที่อพยพจากพื้นที่รัฐฉานเข้ามาทำงาน และรวมกลุ่มกันพร้อมกับการสร้างอัตลักษณ์และพื้นที่ทางวัฒนธรรมของตนเอง ร่วมกับกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ ร่วมด้วย เช่นงานบุญต่าง ๆ ทำให้ปัจจุบัน มีชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่และการแสดงออกทางวัฒนธรรมในพื้นที่คือ ไทยวน ปกาเกอะญอ ลัวะ ม้ง และไทใหญ่ นอกจากนี้แล้ว ลักษณะเฉพาะของชาวแม่แจ่ม คือ “ความเป็นคนแม่แจ่ม” ในทุกชาติพันธุ์ คือ ความมีน้ำใจ โอบอ้อมอารี ที่ทำให้ผู้เข้ามาแล้ว มีความประทับใจ

ในมิติของ “ความเชื่อ” ทำให้เห็นถึง ศาสนาพุทธ ที่มีบทบาทในประเพณีวิถีชีวิตของชาวแม่แจ่ม ในทุกชาติพันธุ์ที่นับถือพุทธศาสนา และพุทธศาสนา ก่อเกิดประเพณี พิธีกรรม ศาสนสถานต่าง ๆ คติความเชื่อ ค่านิยม อันเป็นเอกลักษณ์ของชาวเมืองแม่แจ่มไปในที่สุด และยังมีเรื่องของการนับถือผี คือความเชื่อดั้งเดิม ซึ่งความเชื่อเรื่องผี นอกจากเป็นความเชื่อที่ชาวบ้านนับถือ มีอยู่หลายระดับ เช่น ผีในระดับปัจเจกบุคคล เช่น ผีครู ผีเจ้านายที่ตนเองรับสืบผีมา, ผีในระดับตระกูล คือ ผีปู่ย่า, ผีในระดับชุมชน คือ ผีอารักษ์บ้าน (ผีพ่อบ้าน ผีเจ้าบ้าน) ผีเสื้อบ้าน ผีฝาย ผีเหมือง, และผีระดับเมือง คือผีเจ้าหลวงทั้ง 3 ตน คือ ผีเจ้าหลวงม่วงกอน ผีเจ้าหลวงคอนเมือง (กอนเมือง) และผีเจ้าหลวงดอนแท่น (ดอนแต้น) เป็นต้น บางครั้ง “ผี” ยังหมายถึง ระเบียบ กฎเกณฑ์ที่ในแต่ละชุมชน ยึดมั่นและถือเป็นข้อปฏิบัติร่วมกัน หากเมื่อใดมีการผิดกฎนั้น ก็จะถือว่า “ผิดผี” มีการลงโทษจนถึงขั้นขับออกจากชุมชนก็มี จากการศึกษาที่ผ่านมา พบว่า ไม่เพียงแต่พุทธกับผีแล้ว ความเชื่อและศาสนาในแม่แจ่ม ยังมีศาสนา “คริสต์” เข้ามามีส่วนร่วมด้วย ทั้งที่เป็น คริสตัง และคริสเตียน ทำให้ความเชื่อเรื่องพุทธ และผี อาจจะยังไม่เพียงพอในเรื่องประเพณี ความเชื่อ ดังนั้น ทั้งพุทธ ผี คริสต์ และความนับถือเรื่องอื่น ๆ ก็อาจรวมกันเป็น “ความเชื่อ” ได้

ในมิติของ “ผญา” คือคำเดียวกับ ปรัชญา และปัญญา ผญาคือภูมิปัญญาที่สืบทอด และเป็นสิ่งจำเป้นพื้นฐานในวิถีชีวิต หรือปัจจัย 4 ในการดำรงชีวิต อาหาร  ที่อยู่อาศัย เครื่องนุ่งห่ม และยารักษาโรค อันได้แก่ นา ไผ่ และผ้า หากยึดตามนี้ ไผ่ และ ผ้า ก็คือภูมิปัญญาที่สืบทอด มาด้วย ไผ่ คือ ภูมิปัญญาในการใช้ไม้ไผ่มารับใช้วิถีชีวิต ทั้งการสร้างบ้านเรือน ข้าวของเครื่องใช้ ประกอบอาหาร เป็นต้น ส่วน ผ้า คือ ภูมิปัญญาในการผลิตเครื่องนุ่งห่ม และของใช้ในครัวเรือน ไปสู่รูปแบบและลวดลายต่าง ๆ ตามชั้นเชิงช่าง และศิลปะของตนเอง ในทุกชาติพันธุ์ล้วนมีภูมิปัญญาในรูปแบบของตนเอง และเกี่ยวพันกับชีวิตตั้งแต่เกิดถึงวาระสุดท้ายแห่งชีวิต

ในมิติของ “บริบทแวดล้อม หรือ ภูมิวัฒนธรรม” การศึกษาท้องถิ่นโดยพิจารณาความสำคัญของสภาพแวดล้อมซึ่งเชื่อมโยงกับชีวิต สังคมและวัฒนธรรมของมนุษย์เป็นเรื่องที่สำคัญ การศึกษาเพื่อทำความเข้าใจ “ภูมิวัฒนธรรม” ที่เปลี่ยนแปลง จึงเป็นการทำความเข้าใจสภาพแวดล้อมในอดีตและสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไปในปัจจุบันจากปัจจัยต่าง ๆ ในฐานความคิดซึ่งสามารถเชื่อมโยงกับชีวิตวัฒนธรรมของผู้คนในมิติต่าง ๆ อันจะเป็นรากฐานในการศึกษาสังคมและวัฒนธรรม รวมทั้งสภาพแวดล้อมของคนรุ่นใหม่ในท้องถิ่นอันหลากหลาย หรือเป็นความรู้พื้นฐานสำคัญที่นำไปใช้ในการจัดทำหลักสูตรท้องถิ่นแก่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ โดยที่ภูมิวัฒนธรรม (Cultural Landscape) คือความสัมพันธ์ระหว่างสภาพแวดล้อมและวัฒนธรรม ซึ่งในบริบททางสังคม-วัฒนธรรมหมายถึงลักษณะภูมิประเทศทางภูมิศาสตร์ (Geographical Landscape) ในอาณาบริเวณใดบริเวณหนึ่ง เช่น บริเวณป่าเขา ท้องทุ่ง หนองบึง แม่น้ำลำคลอง อันสัมพันธ์กับการตั้งถิ่นฐานบ้านเมืองของผู้คนในท้องถิ่น จนเป็นที่รู้จักร่วมกันและมีการกำหนดนามชื่อเป็นสถานที่ต่างๆ ให้เป็นที่รู้จักร่วมกัน ในลักษณะที่เป็นแผนภูมิหรือแผนที่เพื่อสื่อสารถึงกัน และอาจสร้างเป็นตำนาน (Myth) ขึ้นมาอธิบายถึงความเป็นมาและความหมายความสำคัญทางประวัติศาสตร์ สังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมของสถานที่และท้องถิ่นนั้น ๆ ภูมิวัฒนธรรมของแม่แจ่ม เกิดจาก “ธรรมชาติ” ทั้ง “นา” และ “ดอย” ล้วนเป็นเรื่องของการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม นา คือพื้นที่การเพาะปลูก ที่มีการตกแต่งพื้นที่ เป็นกระทงนา ทั้งส่วนในที่ราบและบนดอย  หากไม่มีการตกแต่งพื้นที่เป็นกระทงนา แล้วทำการเพาะปลูก ก็จะเรียกว่า “ไร่” ในการปลูกข้าว มีทั้ง นา และ ไร่ หากนาในพื้นที่สูง ลดหลั่นกันไปก็จะเรียกกันว่า นาขั้นบันได การทำนา ต้องอาศัยการจัดการเรื่องน้ำเป็นหัวใจสำคัญ ระบบเหมืองฝาย จึงสัมพันธ์กับกับการทำนา ส่วนการทำไร่ จะอาศัยน้ำฟ้า ในการทำนา ซึ่งก็จะเกี่ยวข้องกับความสมบูรณ์ของธรรมชาติร่วมด้วย ส่วน ดอย คือพื้นที่สูง ไม่ได้อยู่ในที่ราบ ซึ่งพื้นที่ดอยในเขตอำเภอแม่แจ่มนั้น มีพื้นที่กว้าง โดยมีพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำเพียงเล็กน้อยเท่านั้น และพื้นที่ดอยเหล่านี้ ล้วนเป็นปราการล้อมรอบแม่แจ่มมาช้านาน ดอยคือพื้นที่ใช้สอย การหาของป่า การหาทรัพยากร ทั้งไม้ ยาสมุนไพร ต้นกำเนิดแหล่งน้ำ สำหรับการทำนา ล้วนแต่สัมพันธ์ถึงกันไปทั้งหมดทั้งสิ้น

จากอัตลักษณ์ทั้ง 8 คือ คน พุทธ ผี ผญา ไผ่ ผ้า นา ดอย นำไปสู่การสรุปเป็น บริบททุนวัฒนธรรมแม่แจ่ม 4 มิติ ได้แก่ มิติของ “ผู้คน” “ความเชื่อ” “ภูมิปัญญา-ผญา” และ “บริบทแวดล้อม-ภูมิวัฒนธรรม” ไปสู่การค้นหา spirit ใหม่ของแม่แจ่ม เพื่อเป็นแนวทางในการต่อยอดการทำงานสู่การสร้างสรรค์ในทุกมิติ ดังนั้นโครงการ “แม่แจ่ม: เมืองวัฒนธรรมสร้างสรรค์” จึงมุ่งพัฒนาและยกระดับการใช้ประโยชน์ชุดข้อมูลทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่มให้เป็นรากฐานความคิดของการขับเคลื่อนเมืองแม่แจ่มสู่เมืองวัฒนธรรมสร้างสรรค์  โดยระยะการวิจัยในโครงการวิจัยนี้  ได้ดำเนินการจัดเก็บชุดข้อมูลทุนทางวัฒนธรรมเชิงลึกให้ถึงรากของชุดข้อมูลผ่านกระบวนการจัดการองค์ความรู้และจัดเก็บในหลากหลายรูปแบบ ได้แก่  องค์ความรู้การทอลายตีนจกแม่แจ่มทั้งลายโบราณและลายประยุกต์ และวัฒนธรรมการทอผ้า การปักผ้า ของชาวไทยวน การใช้ย่ามในวิถีชีวิตของชาวแม่แจ่มทั้งของ ไทยวน ปกาเกอะญอ ลัวะ การร่วมสืบสานประเพณีและปฏิทินวัฒนธรรมของชาติพันธุ์ รวมถึงจัดเก็บข้อมูลด้านวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ การตั้งถิ่นฐาน และถิ่นที่การอยู่อาศัย  ผ่านตำนวนมุขปาฐะของกลุ่มปกาเกอะญอ ที่บ้านแม่ยางส้าน และบ้านแม่มิงค์   และกลุ่มลัวะ ที่บ้านกอกน้อย และบ้านมืดหลอง เพื่อให้สามารถบูรณาการการทำงานร่วมกัน ในการสร้าง (Enrich) คุณค่าและมูลค่า  จากมุมมองทางสังคม (คุณค่า) ดำเนินการสืบค้น ถ่ายทอด สืบสานและต่อยอดภูมิปัญญา ประเพณี วัฒนธรรม และมุมมองทางเศรษฐกิจ (มูลค่า)  ใช้ทุนวัฒนธรรมเมืองแม่แจ่มเป็นฐานในการสร้างสรรค์ สร้างงาน สร้างรายได้ เพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ  ผ่านรูปแบบของกิจกรรม ทุนวัฒนธรรมสู่การสร้างสรรค์ พื้นที่ทางวัฒนธรรมสร้างสรรค์ (Cultural  Creative Space) ภายใต้ภูมิศาสตร์ถิ่นที่ วัฒนธรรมและอัตลักษณ์ท้องถิ่นของเมืองแม่แจ่ม